Hvað er misophonia?
Misophonia er skert þol fyrir ákveðnum hljóðum eða áreiti sem tengist þeim. Hljóð sem flestir taka varla eftir vekja sterk og ósjálfráð viðbrögð: reiði, pirring, viðbjóð eða kvíða.
Nafnið
Orðið er myndað úr grísku og þýðir bókstaflega „hatur á hljóði“. Vísindamennirnir Pawel og Margaret Jastreboff settu hugtakið fram árið 2001. Á íslensku hefur misophonia verið kölluð bæði hljóðóbeit og hljóðóþol. Athugaðu að orðið hljóðóþol er líka notað um hyperacusis, sem er annað ástand (sjá samanburð hér að neðan).
Árið 2022 birti hópur alþjóðlegra sérfræðinga úr ólíkum fræðigreinum fyrstu sameiginlegu skilgreininguna á misophoniu. Lýsingin á þessari síðu byggir að mestu á henni.
Algeng kveikjuhljóð
Hljóðin sem kveikja viðbrögð eru oft endurtekin og koma oftast frá öðru fólki, sérstaklega frá mannslíkamanum. Eigin hljóð vekja yfirleitt ekki sömu viðbrögð.
Sjónrænar kveikjur eru stundum kallaðar misokinesia, eða óbeit á hreyfingu. Margir með misophoniu bregðast líka við endurteknum hreyfingum.
Hvernig lýsa viðbrögðin sér?
- Tilfinningar: Reiði, pirringur, viðbjóður og kvíði eru algengust. Sumir finna fyrir mikilli bræði.
- Líkaminn: Vöðvaspenna, hraðari hjartsláttur og sviti, eins og líkaminn sé að búa sig undir hættu.
- Athyglin: Þegar hljóðið hefur náð athyglinni er mjög erfitt að beina henni annað.
- Hegðun: Fólk forðast aðstæður, fer út úr herberginu, reynir að stöðva hljóðið eða hermir jafnvel eftir því. Reiðiköst eru sjaldgæf en sjást frekar hjá börnum.
Aðstæður skipta máli. Viðbrögðin geta verið misjafnlega sterk eftir því hver gefur hljóðið frá sér, hvort maður hefur einhverja stjórn á aðstæðum og hvernig manni líður fyrir. Það er algengt að hljóð frá nánustu fjölskyldu séu erfiðust.
Sumir átta sig á að viðbrögð þeirra eru meiri en tilefni er til, en það á ekki við um alla. Hvort sem er, þá eru viðbrögðin ósjálfráð og ekki eitthvað sem fólk velur.
Hvenær byrjar hún?
Einkennin koma yfirleitt fyrst fram í barnæsku eða snemma á unglingsárum. Ekki er vitað nákvæmlega á hvaða aldri, og það er enn verið að rannsaka.
Misophonia og hyperacusis
Þessu tvennu er oft ruglað saman, enda geta viðbrögðin litið svipað út. Munurinn liggur í því hvað veldur þeim.
| Misophonia | Hyperacusis | |
|---|---|---|
| Hvað veldur | Ákveðin hljóð og mynstur, óháð styrk | Hljóðstyrkur, flest hljóð virðast of há |
| Dæmigerð upplifun | Reiði, viðbjóður, kvíði | Óþægindi og stundum sársauki í eyrum |
| Lægri hljóðstyrkur | Hjálpar oft lítið | Hjálpar |
Fólk getur verið með bæði misophoniu og hyperacusis, og líka eyrnasuð (tinnitus). Heyrnin sjálf er oft eðlileg.
Fylgir henni annað?
Misophonia getur komið fram ein og sér eða með öðru, til dæmis kvíða, þunglyndi, áráttu- og þráhyggjuröskun, áfallastreitu, ADHD eða einhverfu. Hún er þó ekki talin hluti af neinu þessara og á ekki að skýrast betur af öðru ástandi.
Áhrifin á daglegt líf geta verið allt frá vægum yfir í mikil: erfiðleikar við einbeitingu í skóla eða vinnu, spenna í samböndum og að fólk dragi sig út úr félagslífi. Máltíðir eru algengt dæmi, því þær eru bæði daglegar og félagslegar.
Hversu algeng er hún?
Tölur um algengi eru mjög ólíkar milli rannsókna, meðal annars vegna þess að notaðir eru ólíkir spurningalistar og mörk. Nokkrar stórar rannsóknir á almennu þýði:
- Bandaríkin (2024): Í landsúrtaki rúmlega 4.000 fullorðinna voru 4,6% með misophoniu á klínísku stigi, en 78,5% sögðust stundum láta hljóð fara í taugarnar á sér.
- Bretland (2023): Um 18% fullorðinna sögðu ákveðin hljóð hafa veruleg áhrif á líf sitt. Aðeins um 14% höfðu heyrt orðið misophonia.
- Þýskaland (2022): Í úrtaki um 2.500 manns voru um 5–6% yfir mörkum klínískra einkenna, eftir því hvaða mælikvarði var notaður.
Hvort sem rétta talan er nær 5% eða 18%, er ljóst að misophonia er langt frá því að vera sjaldgæf.
Hvað veldur misophoniu?
Orsakirnar eru ekki að fullu þekktar, en heilarannsóknir hafa gefið vísbendingar:
- Rannsókn frá 2017 sýndi aukna virkni í svæði heilans sem kallast framanverður eyjubörkur (anterior insula) þegar fólk með misophoniu heyrði kveikjuhljóð. Svæðið tengist meðal annars tilfinningum og því hvað grípur athyglina.
- Rannsókn frá 2021 fann sterkari tengingu milli heyrnarsvæða og sjónsvæða heilans annars vegar og hreyfisvæða sem stýra munni og andliti hins vegar. Rannsakendurnir telja að hjá fólki með misophoniu virkist „speglunarkerfi“ heilans of mikið, þannig að hljóð frá öðrum upplifist eins og þau ryðjist inn í mann sjálfan.
Þetta styður það sem fólk með misophoniu hefur lengi sagt: viðbrögðin eru ekki spurning um viljastyrk eða skapgerð.
Misophonia er enn ekki skráð sem sjúkdómsgreining í opinberum greiningarkerfum. Ef einkennin hafa mikil áhrif á líf þitt er samt full ástæða til að leita aðstoðar. Sjá Bjargráð og meðferð.